BAZA WIEDZY

Czym jest zasada subsydiarności?

Zasada subsydiarności, czyli pomocniczości, jest jedną z najważniejszych zasad, rządzących obecnie istniejącymi państwami. Mówiono o niej już w starożytności, jednak jej podstawy znane w obecnym kształcie zostały opisane ponad 80 lat temu. Skąd się wzięła i na czym polega?

Zasadę pomocniczości wprowadza się właściwie we wszystkich ważnych dokumentach i uregulowaniach m.in. w traktacie lizbońskim.  Przed jego wejściem w życie zasada ta nie była ogólną regułą prawa, co do której należało sprawdzać pozostałe przepisy aktów wspólnotowych oraz ich legalność. Obecnie wszelkie unijne akty prawne są dostosowane do zasady pomocniczości. W traktacie podkreślono również regionalny oraz lokalny wymiar zasady subsydiarności.

Pomocniczość była ważnym tematem w filozofii politycznej właściwie już od zarania dziejów, gdy starano się odpowiedzieć na pytanie dotyczące sensu, celu i funkcji szeroko rozumianej władzy, nie tylko tej państwowej. Pisał o niej już Arystoteles. Rozkwit zasady subsydiarności nastąpił w XIX w. za sprawą Kościoła katolickiego. Była to pewnego rodzaju odpowiedź na zwalczające się wtedy idee socjalizmu i liberalizmu. Zasadę subsydiarności w 1931 roku opisał papież Pius XI w swojej encyklice Quadragesimo anno. W zapisie tego dokumentu czytamy m.in. że człowiek jest odpowiedzialny za zaspokojenie własnych potrzeb, a jeśli nie jest w stanie tego zrobić, to powinna mu pomóc najbliższa społeczność, jak wiemy, najmniejszą komórką społeczną jest rodzina. Jeżeli w dalszym ciągu zadanie nie może zostać zrealizowane, przechodzi na kolejną, wyższą komórkę społeczeństwa obywatelskiego. Zasada ta przyjęła się i zaczęto ją stosować w poszczególnych aktach prawnych.

Najogólniej rzecz ujmując – zasada pomocniczości polega na uznaniu pewnego obszaru niezależności dla instytucji niższego szczebla wobec tych o wyższym statusie, szczególnie uwzględniając tutaj niezależność władz lokalnych wobec władzy samorządowej. Istota zasady subsydiarności zawiera się w zdaniu „tyle państwa, na ile to konieczne, tyle społeczeństwa, na ile to możliwe”. Główną ideą zasady subsydiarności jest niesienie pomocy tam, gdzie jest ona konieczna, pomoc nie może równać się jednak wyręczaniu danej osoby czy instytucji. Państwo nie może więc zastępować działań poszczególnych osób, jak również instytucji, lecz pomagać w sytuacji, gdy nie są one w stanie poprawnie i należycie wykonać swoich działań. Zasada pomocniczości odnosi się nie tylko do instytucji państwowych czy władzy samorządowej, ale również organizacji trzeciego sektora, przedsiębiorstw czy Kościoła.

W Polsce zasada subsydiarności stanowi zasadę konstytucyjną. Została ona zawarta w Preambule Konstytucji RP. Wszelkie zapisy w ustawie zasadniczej muszą być zgodne z tą zasadą. Według zasady pomocniczości poszczególne zadania publiczne powinny być przekazywane organowi jak najniższego szczebla. Musi on posiadać odpowiednie kompetencje, aby je wykonać. Jeśli jednostka nie radzi sobie z danymi zadaniami lub zadanie jest jej przyznane nieracjonalnie, niezgodnie z jej kompetencjami, wówczas tym zadaniem powinna się zająć jednostka wyższego szczebla. Administracja państwowa koncentruje się więc na zadaniach, których nie może wykonać samorząd terytorialny.

Obecnie w Unii Europejskiej subsydiarność jest niezwykle ważną zasadą. W traktacie lizbońskim ranga tej zasady została znacznie podniesiona. Wspólnota podejmuje działania w imieniu państw, kiedy te nie są w stanie indywidualnie ich realizować. Zgodnie z poszanowaniem zasady subsydiarności państwa europejskie muszą wykonywać należycie swoje obowiązki, a instytucje europejskie – szanować ich autonomię. Wspólnota Europejska działa w obszarach jej wyłącznej kompetencji, obejmujących kwestię rynku wewnętrznego. Do tych kompetencji należą przede wszystkim polityka handlowa, cztery podstawowe wartości jednolitego rynku, jakimi są swobodny przepływ osób, usług, kapitału i towarów, europejski rynek rolny, konkurencja oraz elementy polityki transportowej.

Można śmiało stwierdzić, że zasada pomocniczości jest jedną z podstawowych zasad obowiązujących we współczesnej gospodarce. Powinna być ona możliwie jak najlepiej rozwinięta. Należy więc wciąż dążyć do tego, aby realizacja zadań publicznych odbywała się na jak najwyższym poziomie sprawczości, natomiast na jak najniższym poziomie jednostki organizacyjnej, czyli możliwie najbliżej obywatela. Byłoby to z korzyścią zarówno dla niego, jak i dla wykonywanego zadania.

Opracował Paweł Skibniewski 

Photo by Roman Kraft on Unsplash

Pokaż więcej

Powiązane artykuły

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Zobacz również

Close
Back to top button
Close